Zajęte konto firmy – co należy ustalić w pierwszej kolejności?

Zajęcie rachunku bankowego to dla przedsiębiorcy jedna z najbardziej dotkliwych sytuacji. Firma nagle nie może zapłacić dostawcom, wypłacić wynagrodzeń ani uregulować bieżących należności. W pierwszej chwili trzeba jednak działać metodycznie, a nie w pośpiechu. Od tego, co firma ustali w ciągu pierwszych kilku dni, zależy, jakie środki ochrony będą jeszcze dostępne.

Kto dokonał zajęcia i na jakiej podstawie?

Najpierw trzeba ustalić, z jakim postępowaniem firma ma do czynienia:

• Egzekucja sądowa prowadzona jest przez komornika sądowego na podstawie tytułu wykonawczego. Może to być na przykład wyrok, nakaz zapłaty albo akt notarialny z oświadczeniem o poddaniu się egzekucji, zaopatrzone w klauzulę wykonalności.
• Egzekucja administracyjna prowadzona jest przez naczelnika urzędu skarbowego lub przez ZUS na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez wierzyciela publicznoprawnego.
• Blokada rachunku przez Krajową Administrację Skarbową (tzw. STIR) nie jest egzekucją. To środek z Ordynacji podatkowej stosowany w związku z podejrzeniem nadużyć podatkowych. Trwa co do zasady 72 godziny, ale może zostać przedłużona na czas oznaczony, nie dłużej niż 3 miesiące. Wymaga zupełnie innej reakcji niż zajęcie komornicze.

O zajęciu zawiadamia dłużnika organ egzekucyjny, doręczając mu odpis zawiadomienia skierowanego do banku. Z samego zawiadomienia zwykle da się ustalić wierzyciela, sygnaturę sprawy i egzekwowaną kwotę.

Czy firma wiedziała o sprawie?

Zdarza się, że o sprawie sądowej przedsiębiorca dowiaduje się dopiero od komornika. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy nakaz zapłaty doręczono pod nieaktualny adres. Warto wtedy sprawdzić, czy doręczenie było prawidłowe. Jeśli nie było, może się otworzyć droga do zakwestionowania samego orzeczenia, a w konsekwencji egzekucji. Terminy są tu krótkie, dlatego weryfikację najlepiej przeprowadzić od razu.

Jaka kwota jest faktycznie zablokowana?

Zajęcie obejmuje kwotę egzekwowanej należności wraz z odsetkami i kosztami egzekucji, a nie całość środków ponad tę sumę. Obejmuje ono jednak również wpływy przyszłe. W praktyce każda wpłata na rachunek może trafiać do organu egzekucyjnego do czasu pokrycia długu. Organy egzekucyjne coraz częściej zajmują rachunki w wielu bankach jednocześnie, drogą elektroniczną.

Rachunek firmowy (rozliczeniowy) co do zasady nie korzysta z kwoty wolnej od zajęcia przewidzianej w Prawie bankowym. Ta ochrona dotyczy rachunków oszczędnościowych i oszczędnościowo-rozliczeniowych osób fizycznych.

Wynagrodzenia pracowników

Przepisy przewidują wyjątek dla środków na bieżące wypłaty wynagrodzeń:

• w egzekucji sądowej – art. 890 § 2 k.p.c.,
• w egzekucji administracyjnej – art. 81 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Tryb wypłaty zależy od rodzaju egzekucji. W egzekucji sądowej dokumenty dotyczące wynagrodzeń składa się komornikowi, a bank wypłaca środki na podstawie jego zezwolenia, z uwzględnieniem limitu z art. 890 § 2 k.p.c. W egzekucji administracyjnej art. 81 § 4 przewiduje wypłatę bieżących wynagrodzeń po przedstawieniu bankowi odpisu listy płac lub innego wiarygodnego dowodu; przepis ten nie wymaga odrębnej zgody organu na taką wypłatę.

Jakie środki obrony są dostępne?

• Skarga na czynności komornika (art. 767 k.p.c.) służy do kwestionowania prawidłowości działań komornika. Termin wynosi co do zasady tydzień; początek jego biegu zależy m.in. od udziału w czynności, zawiadomienia lub uzyskania o niej wiadomości. Sama skarga nie wstrzymuje egzekucji.
• Zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej może dotyczyć np. wygaśnięcia lub nieistnienia obowiązku albo błędów w tytule wykonawczym. Zarzut wniesiony w ciągu 7 dni od doręczenia odpisu tytułu wykonawczego co do zasady zawiesza postępowanie od dnia doręczenia go organowi egzekucyjnemu. Końcowy termin wniesienia zarzutu zależy od sposobu zakończenia sprawy i wynika z art. 33 § 5. Skarga na czynność egzekucyjną jest odrębnym środkiem; trzeba sprawdzić jej podstawę i termin w pouczeniu.
• Powództwo przeciwegzekucyjne (art. 840 k.p.c.) wchodzi w grę, gdy po powstaniu tytułu dług wygasł, np. został spłacony, albo gdy zaszły inne zdarzenia wyłączające egzekucję.
• Porozumienie z wierzycielem: wierzyciel może wnioskować o zawieszenie egzekucji, np. na czas realizacji uzgodnionego harmonogramu spłat.

Gdy zajęcie jest objawem szerszego problemu

Jeżeli zajęcie nie jest jednorazowym incydentem, lecz skutkiem narastającego zadłużenia, warto rozważyć postępowanie restrukturyzacyjne. W postępowaniu o zatwierdzenie układu skutki obwieszczenia w Krajowym Rejestrze Zadłużonych określa art. 226e w związku z art. 312 Prawa restrukturyzacyjnego. Zakres ochrony wymaga oceny rodzaju roszczenia i majątku. W postępowaniach otwieranych przez sąd, zwłaszcza w sanacji, możliwe jest także uchylenie dokonanych zajęć.

Czego unikać?

Przekierowywanie wpływów na rachunki osób trzecich lub nowo zakładane rachunki w celu uniknięcia zajęcia może zostać uznane za udaremnianie egzekucji (art. 300 § 2 Kodeksu karnego). Takie działania pogarszają sytuację prawną przedsiębiorcy i jego reprezentantów.

Dlaczego restrukturyzacja, a nie walka z każdą egzekucją osobno?

Skargi, zarzuty i ugody z pojedynczymi wierzycielami pozwalają reagować na konkretne zajęcia, ale nie usuwają ich przyczyny. Jeżeli wierzycieli jest kilku, a zadłużenie przekracza bieżące możliwości płatnicze firmy, pojedyncza ugoda może nie wystarczyć do przywrócenia płynności. Restrukturyzacja pozwala objąć zadłużenie jednym rozwiązaniem: układem przyjętym przez wierzycieli i zatwierdzonym przez sąd. Taki układ wiąże także wierzycieli, którzy głosowali przeciw. Ochrona przed egzekucją zależy od rodzaju postępowania i spełnienia ustawowych przesłanek; samo rozpoczęcie rozmów o restrukturyzacji jej nie zapewnia. Firma zyskuje w ten sposób czas i przestrzeń do negocjacji, zamiast reagować na kolejne działania komorników.

Egzekucja w toku postępowania o zatwierdzenie układu

Po obwieszczeniu stosuje się odpowiednio art. 312 Prawa restrukturyzacyjnego. Ochrony nie należy utożsamiać wyłącznie z wierzytelnościami objętymi układem. Ustawa przewiduje wyjątki, m.in. dla wskazanych świadczeń alimentacyjnych i rent.

Zawieszenie egzekucji nie oznacza automatycznego odblokowania rachunku. Los zajęć i niewydanych środków trzeba ustalić oddzielnie z uwzględnieniem właściwego trybu. Nie można przyjmować, że środki zawsze pozostają w depozycie. Bieżące zobowiązania nadal wymagają regulowania.

Ochrona jest czasowa: brak wniosku o zatwierdzenie układu w ciągu czterech miesięcy od obwieszczenia powoduje wygaśnięcie jego skutków. Sąd może też uchylić skutki obwieszczenia w ustawowych przypadkach.

Egzekucja po zakończeniu restrukturyzacji

Z dniem uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu postępowania egzekucyjne dotyczące wierzytelności objętych układem ulegają umorzeniu z mocy prawa. Od tej chwili wierzyciele mogą dochodzić wyłącznie tego, co przewiduje układ, czyli kwot i terminów zmienionych zgodnie z jego treścią.

Dalszy przebieg zależy od tego, czy firma wykonuje układ:

• jeżeli firma wykonuje układ, wierzyciele objęci układem nie mają podstaw do prowadzenia egzekucji;
• jeżeli firma przestaje wykonywać układ, wierzyciele mogą prowadzić egzekucję na podstawie wyciągu ze spisu wierzytelności wraz z postanowieniem o zatwierdzeniu układu. Mogą też wystąpić o uchylenie układu;
• jeżeli sąd odmówi zatwierdzenia układu albo postępowanie zostanie umorzone, zawieszone egzekucje mogą być podjęte, a wierzyciele wracają do swoich pierwotnych uprawnień.

Zatwierdzenie układu nie kończy więc sprawy. Warunkiem trwałego wyjścia z egzekucji jest realistyczny harmonogram spłat, który firma rzeczywiście jest w stanie wykonać.

Restrukturyzacja przed zajęciem, a nie po nim

Najwięcej możliwości daje restrukturyzacja rozpoczęta wtedy, gdy przedsiębiorca dostrzega brak płynności, a nie dopiero gdy komornik zajmuje rachunek. Prawo restrukturyzacyjne jest dostępne nie tylko dla dłużnika niewypłacalnego, ale także dla zagrożonego niewypłacalnością. Sygnałem do działania powinny być m.in.:

• narastające opóźnienia w płatnościach,
• regulowanie jednych zobowiązań kosztem innych,
• pierwsze zaległości wobec ZUS lub urzędu skarbowego,
• wezwania do zapłaty i wypowiedzenia umów finansowania.

Różnica między działaniem wyprzedzającym a działaniem po fakcie jest wymierna:

• Rachunek. Wcześniejsze działanie pozwala zaplanować płynność. Ochrona przed zajęciem zależy od właściwego zdarzenia procesowego, zakresu ochrony i wyjątków ustawowych. Istniejące zajęcie wymaga odrębnej oceny.
• Czas. Przygotowanie propozycji układowych, planu restrukturyzacyjnego i, co do zasady, testu zaspokojenia wierzycieli wymaga czasu i rzetelnych danych finansowych. Pod presją egzekucji tego czasu brakuje.
• Pozycja negocjacyjna. Firma, która sama przedstawia wierzycielom plan, negocjuje z innej pozycji niż firma, która reaguje na kolejne zajęcia. Kontrahenci, którzy zdążyli już wstrzymać dostawy lub zażądać przedpłat, niechętnie wracają do współpracy.
• Odpowiedzialność zarządu. Członków zarządu przed osobistą odpowiedzialnością za zobowiązania spółki, w tym podatkowe i składkowe, chroni otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego lub zatwierdzenie układu we właściwym czasie. Zwlekanie może pozbawić ich tej ochrony.

Sygnały utraty płynności powinny prowadzić do oceny dostępnych rozwiązań, w tym negocjacji, restrukturyzacji i obowiązków związanych z niewypłacalnością.

Powiązane materiały i dalsze kroki

• Gdy znaczenie ma wiek długu, przeczytaj jak liczyć przedawnienie długów.
• Przed rozmową o spłacie sprawdź, na czym polegają negocjacje z wierzycielami.
• Niejasne pojęcia wyjaśnia słownik restrukturyzacyjny i upadłościowy, a odpowiedzi według problemu znajdziesz w Centrum odpowiedzi.
• Jeśli potrzebujesz uporządkować informacje o firmie, przejdź do Kwalifikatora.